Hayvanların Tertemiz Hisleriyle Oynayan 12 Ruhsal İçerikli Deney

Bildiğiniz üzere deney ve müşahedeler çoğunlukla hayvanlar ve böcekler üzerinde yapılır. Ya sonucu makûs olursa ya felç kalırsak yahut ölürsek üzere endişelerden dolayı insandan evvel hayvanlarda denenir deneyler. Onların da bir canlı olduğu ve hiçbirinin hayatının bizim hayatlarımızdan daha kıymetsiz olmadığı gerçeği gözardı edilerek kafataslarına elektrotlar yerleştirilen maymunlar, canlı canlı derileri yüzülen tavşanlar, yalnızca nasıl reaksiyon verecekleri merakla gözlenmek için psikolojisinin zerre önemsenmediği köpekler, fareler, boğalar…

Bu yazıda 11 deneyi ele aldım. Merak etmeyin kafatasları delinmiş yahut kanlar içerisinde yatan hayvanlar yok ortalarında. Tıp, kozmetik veya ilaç için yapılanları değil ruhsal içerikli deney gözlemleri inceledim. Et gösterip vermemeler, yemi bin bir zorluklar sonunda ödül olarak vermeler, elektrik şokuyla test edilenler… Kısaca hayvanların tertemiz ve saf hisleriyle oynayanlar…

1. En bilinen ile başlayalım: Pavlov’un Köpeği

Rus fizyolog, psikolog ve tabip İvan Petroviç Pavlov’un Klasik Şartlanma Deneyi’ni bilmeyen yoktur. Pavlov, laboratuvarında çalışmalarını sürdürürken, köpeğinde fark ettiği bir güdü ilgisini çeker ve çalışmalarını bu istikamette yapmaya başlar.

Pavlov’un fark ettiği durum, köpeğinin şimdi eti görmediği halde, kendisine gerçek yönelen ayak seslerini duyduğu anda salya akıtmaya başlamasıdır. Klasik Şartlandırma ismi verilen bu deneyde Pavlov, köpeğine hem sesli hem de ışıklı uyarıcılar verir, başta köpek bu uyarıcılara hiçbir reaksiyon göstermez. Yalnızca eti gördüğü anda reaksiyon verip salyaları akmaya başlar lakin Pavlov bundan sonraki süreçte eti verdiği anda sesli ve ışıklı uyaranları da kullanır. Köpeğimizin tertemiz hisleriyle oynama süreci ise tam olarak burada başlar. Artık sevgili köpeğin salyalarının akması ve heyecanlanması için uyarıcıların verilmesi kafidir. 

Köpeğin et verilmediği halde uyarıcılara tepki vermesine ise kaideli ya da koşullandırılmış refleks denir. Ama peşinden et gelmeyen uyarıcılar sıklaştığında, kurallı refleks kaybolur.

2. Beş Maymun Deneyi

Örgüt kültürü, kurum kültürü ismiyle de bilinen bu çalışmada bilim adamları öğrenilmiş çaresizlik üzerine bir deney gerçekleştirir. Büyük bir kafesin içine beş adet maymun konulur, kafesin zirvesine de muz salkımı asılır. Muz salkımına giden bir adet merdiven de mevcuttur. Maymunlardan biri merdivene çıkıp muzlardan almak istediğinde dışarıdan soğuk tazyikli su sıkılır, maymun pes edip iner. Talihini denemek isteyen ikinci maymun da soğuk suyla tanışır. Ve tabii başkaları de… 

Sırılsıklam olup yere düşen maymunlar bir daha muza ulaşma cesaretini gösteremezler. Buraya kadar her şey olağan, mana verilemeyen tepkiler bu süreçten sonra başlıyor. Islanan Maymunlardan birisi dışarı alınıp yerine yeni bir maymun konulur. Yeni maymunun birinci yaptığı atılım natürel ki de muzlara ulaşmak olur ancak dört ıslak maymun buna asla müsaade vermedikleri gibi yeni maymunu bir hoş döverler. Islanmış maymunlardan biri daha yeni bir maymunla değiştirilir. Kafese yeni giren ikinci maymun da muza ulaşmaya çalıştığı anda dövülür. Ama en istekli ve şiddetli biçimde döven, az evvel dayak yemiş olan içeriye giren birinci maymundur. 

Maymunların üçüncüsü de değiştirilir, birebir şekilde o da birinci atılımında dövülür, en şiddetli dövenler az evvel içeri giren iki yeni maymundur. Başka maymunlar yeni gelen maymunların neden bu kadar istekli dövdüklerini anlayamaz. Dördüncü ve beşinci maymun da yenileriyle değiştirilir. Birebir olaylar tekrarlanır. Ve en sonunda hepsi pes edip muza ulaşmaya çalışmaktan vazgeçerler.

3. Seligman’ın Köpekleri

Öğrenilmiş çaresizlik ve hatta depresyona girme üzerine bir deney daha. Seligman, 24 tane köpeği ‘kaçış grubu’, ‘kontrol grubu’ ve ‘boyunduruk grubu’ ismi altında üç kümeye ayırır.

Kaçış kümesi ismi verilen köpekler beyaz bir hamağa sarılı şekilde yatarken art ayaklarına elektrik şoku verilir. 500 voltluk elektrik şokunu çabucak başlarının yanlarında bulunan bir düğmeye bastıkları takdirde kesme talihine sahiptirler. Butona basmadıkları takdirde şok, 30 sn içinde kendiliğinden kesilir. Bu köpekler butona basıp şoku durdurmayı öğrenir ve hatta en kısa ve en süratli müddette butona basma eğilimi geliştirirler.

Boyunduruk kümesi ismi verilen köpekler de kaçış grubundaki köpeklerle tıpkı kurallara sahiptiler. Maruz kaldıkları şok kaçış grubundakilerle aynı müddette kesiliyordu. Tek fark, boyunduruk kümesindeki köpekler butona bassalar bile şokun kesilmemesiydi. Bu nedenle yaklaşık otuz denemeden sonra köpekler butona basmaktan vazgeçiyorlardı.

Denetim kümesindeki köpekler ise hiçbir biçimde şoka maruz bırakılmamıştır. Bir gün sonra tüm köpekler kısa bir panelle ayrılmış kapalı bir alana konulur ve 10 kere şok verilir. Köpeklerden beklenen davranış, verilen 10 elektrik şokundan birinde panelin öbür tarafına atlayarak kendini kurtarma uğraşına girmesiydi. Kaçış kümesi ve denetim kümesi beklentiyi başarılı halde karşılamalarının yanı sıra boyunduruk kümesi kestirim edildiği üzere panelin öteki tarafına on demeden sonra bile atlamayı becerememiştir. 1 hafta sonra birebir deney tekrar denenmesine karşın yeniden atlayamamışlardır. Zira bu köpekler çaresiz olduklarını düşünmüş ve bunu kanıksamışlardı.

4. Düzmece Anne Deneyi

Harlow’un etik açıdan çokça eleştirilen deneylerinden biri de Uydurma Anne Deneyidir. Sevgi ve bağlanma hisleri üzerine baş yoran Harlow, sırf anne çocuğunu doyuruyor diye ortalarında bağlanma duygusunun oluşamayacağını iddia ediyordu. 

Beslenmenin, karın doyurmanın duygusal açıdan bir bağlanma sağlayamayacağını savunmuştur. Bunu ispatlamak için doğumdan sonra annelerinden ayrılan resus maymunlarını kullandı. Birinci gözlenilen durum, yeni doğmuş maymunların, kafeslerinin altına serilen yumuşak havluya karşı bir sevgi besledikleri istikametinde oldu.

Bebek maymunlar biri tamamiyle tellerle çevrili, başkası ise yumuşak dokularla donanmış iki düzmece annenin bulunduğu bir kafese konuldu. Maymunların bir kısmı yalnızca tel anneden süt içerken başka kısmı yalnızca yumuşak dokuyla çevrili anneden süt içmişlerdir. Ancak kayıtlara nazaran tüm maymunlar en çok yumuşak dokulu annenin yanında vakit geçirmiştir.

Harlow kafesin içine bir kaygı objesi koyduğunda maymunlar hemen yumuşak dokulu annenin yanına gidiyorlardı. Bu da bağlanmanın beslenme ile gerçekleşmediğini kanıtlamıştır. O denli olsaydı tel anneden süt içen maymunlar korktuklarında başka anneye sarılmaz, ona inanç duymazlardı.

Bu zavallı maymunlar büyüdüklerinde çiftleşmeyi reddetmişler ve otistik hareketler gerçekleştirmeye başlamışlardır. Ortalarında çiftleşen birkaç maymun çıksa dahi çocuklarını yemiş ya da annelik yapamadıkları için çocukları zaten ölmüştür.

Harlow bir çok hayvan derneği ve meslektaşları tarafından eleştirildi. Bilhassa eleştirildiği bir husus da izole edilmiş bir ortamda tuttuğu maymunların depresyona girmesi, çıldırması ve intihar etmeleri olmuştur.

Görüntü İçin: http://alkislarlayasiyorum.com/icerik/231031/harry-harlow-maymunlarda-anne-sevgisi-deney

5. Zıplamayan Pireler

Bir kavanozun içine konulmuş pireler her zıpladıklarında kavanozun kapağına çarparlar. Tekraren kere denemelerine karşın bu daima böyle olur ve artık daha az yükseğe zıplamaya ya da hiç zıplamamaya başlarlar. Sonuçta kavanozun kapağı açıldığında, zıpladıklarında canları yandığı için hiçbir pire kavanozun dışına çıkmaz.

6. Barracuda Saldırısı

Büyük bir akvaryumun ortasında cam bir bölme vardır. Bir yana uskumrular bir yana ise barracuda balığı konur. Barracuda balığı uskumrulara saldırmaya çalıştıkça daima cam bölmeye çarpar. Tekraren denedikten sonra bile hep bir pürüzle karşılaşır. En sonunda cam bölme kaldırıldığında gözlenen durum şu olur: Barracuda balığı camın olduğu bölmeye kadar yüzüp geri döner. Bu da öğrenilmiş çaresizlik deneylerine örnek olarak verilebilen deneylerden biridir.

7. Zincirlenmiş Filler

Sirklerde kullanılan hayvanların nasıl eğitildikleri bilseniz muhtemelen bir daha sirklere gidip para kazandırmak istemezsiniz. Tonlarca tartıdaki bir filin bile nasıl dize getirildiğini anlatacağım artık.

Filler şimdi yavruyken ayaklarından zincirle bir kazığa bağlanır. Güçsüz bir yavru fil ne kadar çırpınsa da bu zincirden kurtulamaz. Büyüdüğünde ise zincirden kurtulmak için hiç çabalamaz zira geçmişte defalarca deneyip başaramamıştır.

8. Tolman’ın Fare Deneyi

Tolman’ın fareler üzerinde denediği bilişsel davranışçılık deneyi bir labirente farelerin konulmasıyla başlar. Fareler başarılı bir şekilde koştuklarında yemekle ödüllendirilmiştir. Vakitle farelerin koşma hızı artmış ve kusur sayıları süratle azalmıştır. İkinci kümedeki fareler için labirente rastgele bir yiyecek konulmamıştır. Fareler labirenti birkaç çeşit dolaştıktan sonra kafeslerine geri dönmüşlerdir. Farelerin suratında ve yanılgı sayılarında bir değişiklik gözlenmemiştir. 

Mükafatın öğrenme suratını olumlu etkilediğini ortaya çıkaran bu deneyde, ödül verilmemiş fareler bir de ödül verilerek gözlenmek istenmiştir. Kısa sürede suratları artmış yanılgı sayıları azalmıştır. Kullanılan pekiştireç motivasyonlarını arttırmıştır.

9. Uyuşturucu Verilen Örümcekler

Örümcekler bilim insanlarını daima çok zorlamıştır. Çünkü ağlarını sabaha karşı 4’te örerler, bu durumu değiştirmeyi başına koyan zoolog Hans Peters, örümceklere uyuşturucu unsurlar verildiğinde ağlarını daha geç örüp öremeyeceklerini araştırmak istedi. Birinci evvel morfin, dekstro ve striknin ile işe başladı, örümcekler şekerli suyla karıştırılmış bütün zehirleri kolay kolay yiyorlardı. Lakin bu hususlar ağ örme saatlerinde herhangi bir değişiklik yaratmadı. Çok daha ilginci oldu, örümcekler yedikleri uyuşturucu hususlara nazaran değişen sıradışı ağlar örmeye başladılar. 

Örümceklere LSD, kafein, marihuana, luminal, valium gibi çeşitli ilaçlar içirildikten sonra gözlemlenmeye başlandı.

Sonuç: En hoş ağlarını marihuana tesirinde, en karmaşık ağlarını kafein ve ecstasy tesirinde, en nizamlı ve simetrik ağlarını ise LSD etkisinde örüyorlar.

10. Uzaktan Kumandalı Boğa

İspanyol hudut bilimci Jose M. R. Delgado, Cordoba arenasına daha evvel hiç denenmemiş bir deney için çıkacaktı. Bir elinde kırmızı pelerin diğerinde uzaktan kumanda… Boğa, pelerine koştuğu anda kumandanın tuşuna basıp onu durduracağını ve ikinci kere tuşa bastığında da hayvanın kaçıp gideceğini söylüyordu. Hakikaten bu türlü de oldu. Ancak izleyenlerin sandığı üzere psişik güçlerle değil boğanın beynine yerleştirdiği elektrotlarla aşikâr davranış biçimlerini kazandırması sonucu meydana gelmiş bir durumdu bu.

11. Skinner’ın Güvercin Deneyi

Skinner’ın edimsel şartlanma deneyinde güvercin bir kafesin içine konulur, kafeste yem kutusu ve bir buton bulunmaktadır. Güvercin butonu birkaç kere gagaladıktan sonra yem kutusuna yem düşmektedir. Başlarda güvercin butonla yem ortasında hiçbir bağ kuramazken birkaç denemeden sonra butona basıldığında yem verildiğini kavrar.

12. Schrödinger’in Kedisi

Öncelikle bunun bir zihinsel deney olduğunu vurgulamalıyım, yani hiçbir kediye ziyan verilmemiştir. Avusturyalı fizikçi Schrödingerkuantum fiziğiyle gerçek dünyanın fiziği ortasındaki vakit farkını, geçiş sorununu anlatabilmek için bu türlü bir deney tasarladı. 

Kuantum evrenine göre bir gözlemcinin bulunması ve varolan deneyi gözlemlemesi, gözlemlenen olayı bozar. Bu durum şu soruların sorulmasına sebebiyet verdi. Gözlediğimizde bozuyorsak neyi gözlemiş oluyoruz? Bozmamak için gözlemememiz gerekiyorsa nasıl bileceğiz?

Deneyde sağlıklı bir kedi, şişe içerisinde bulunan zehirli bir gaz, bu gazın kutuya dökülmesini sağlayan bir sistem ve bu mekanizmayı kontrol eden bozunma ömrü 1 saat olan bir radyoaktif parçacık bulunmaktadır. Kuantum fiziğine nazaran radyoaktif kesimler mümkünlük çiftiyle donatılmıştır, yani radyoaktif husus 1 saatin sonunda hem bozunur hem bozunmaz. Bu da zehirli maddenin kutuya yayılıp yayılamayacağını ve kedinin ölüp ölmeyeceğini de belirsiz hale getirir. Schrödinger’in tezi da bu istikamettedir: ‘bir saatin sonunda kedinin canlı kalma yahut ölme mümkünlüğü eşittir.’ Schrödinger bu deneyiyle mikroskobik dünyanın fiziğini makroskobik dünyaya uygulayarak dalga işlevinun doğal bir sonucu olan ölçme hipotezini de öne sürmüştür. Eğer dalga işlevi doğruysa kedi birebir anda hem meyyit hem de canlı olmalıdır.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.